BA?LAMANIN TAR?HÇES?

BA?LAMANIN TAR?HÇES?

Ba?laman?n Tarihçesi:

Bilim adamlar?, tarihin yaz?n?n bulunmas? ile ba?lad???n?, yaz?l? kaynak bulunmayan tarih öncesi dönemi ise karanl?k dönem olarak ifade etmektedirler. Yap?lan arkeolojik kaz?lar sonucu bulunan kimi dans figürlerinin yan?s?ra baz? müzik araçlar?n?nda bulunmas? sonucu müzi?in tarihinin çok eskilere dayand??? tesbit edilmektedir. Buda bize gösteriyorki dans?n oldu?u yerde müzikte ku?kusuz var olacakt?r. Müzik, ?nsano?lunun beslenme gereksiniminden sonraki ilk icad?d?r. Do?adaki ses ve gürültüleri, korku ve ku?kuyla izleyen ilk insan, bunlar? yans?lam??, topluca ya?amaya ba?lad?ktan sonrada, birbirileri ile anla?abilmek için seslenerek, el kol, ka? göz hareketleriyle birbirilerine dertlerini anlatmaya çal??m??lard?r. Ba?lang?çta bir anlatma arac? olan bu faktörleri daha sonralar? danslar?nda, törenlerinde vs, kullanm??lard?r. Mesela, ilk insanlar bir çok olay? taklit ederek beynini kullanmay? ve kendi kendini tan?maya ba?lar. Kendi kendisini tan?maya ba?lay?ncada, do?adaki bütün olaylar? merakla izler. Sular?n k?y?ya vuru?unu, rüzgar?n, ya?murun, ?im?eklerin, rüzgardan sallanan a?açlar?n ç?karm?? oldu?u seslerden önce korkar ve daha sonralar? hareket eden her ?eyin bir sesinin oldu?unun farkeder. Kendilerini vah?i hayvanlardan korumak için ellerine ald?klar? cisimleri a?aca, ta?a vurarak sesler ç?kartm??lar. Bu sayede vurmal? sazlar?n olu?tu?u söylenmektedir. Elde ettikleri ritm duygusuyla beraber avdan gelen insanlar av hayvanlar?n? taklit etmeleri sonucu dans?n ortaya ç?kmas?n? sa?lam??lard?r. Yabani hayvanlara kar?? kendilerini savunmak için yapt?klar? ok ve yay sayesinde de telli çalg?lar? bulduklar? tahmin edilmektedir. K?saca insan?n sesini kullanmay? ö?renmesi ile müzi?in ba?lad???n? söyleyebiliriz.

Ba?lama ailesini olu?turan sazlar toplulu?unu tan?yabilmek için önce sazlar?n atas? say?lan „kopuz“’u tan?mak gerekir. Ba?lama Ailesi, Türk Halk Müzi?inde kullan?lan m?zrapl? çalg?lardan olu?ur. M?zrapl? sazlar?n atas? olarak bilinen Orta Asya kökenli kopuzun en az 2000 y?ll?k bir tarihi geçmi?i oldu?u söylenmektedir. Asya insan?’n?n en eski kültür ürünlerinden biri olarak kabul edilen kopuz, çok geni? bir alana yay?lm?? ve ait oldu?u topluluklar?n sembolü haline gelmi?tir. Kopuz sadece Asya kültüründe de?il, Anadolu kültüründe de önemli rol oynam??t?r. ?slamiyet’ten önce Asya Türk topluluklar?n?n inanç sistemi olan ?amanizmin temelinde de kopuz kültürü yatmaktad?r. Dede Korkut hikayelerinde s?k s?k kar??m?za ç?kt???n? görürüz. Kopuz ve kopuzdan türeyen çalg?lar?n do?u?unu ara?t?rmac?lar ?u ?ekilde tan?mlamaktad?rlar. Esen rüzgarlar?n sazl?klardaki k?r?k kam??lara çarpmas?yla ç?kan ve ilk insanlar?n üzüntülü, sevinçli anlar?nda ç?karm?? olduklar? seslerin ilk müzik duygular?n? verdi?i tespitine varm??lard?r. Zamanla kam?? ve kiri?ten ç?kan bu sesler, insanlar?n ilgisini çekmi?, kullanm?? olduklar? okun, yay kiri?ine sürtünmesiyle olu?an t?n? ke?fedilmi? ve bilinçli olarak bu sesler ç?kar?lmaya ba?lanm??t?r. Avlanma yay?yla okun sürtünmesiyle meydana gelen yap?ya „oklu?“ denilmi?tir. Daha sonralar? oklu?un ucuna su kaba?? ilave edilerek „?kl??“ (yayl? sazlar) elde edilmi?tir. Su kaba??n?n üst k?sm?na ince deriler gerilip, kiri? telleri bu deri üzerinden geçirilmi?, ok yerinede bir ba?ka yay kullan?lm??t?r. Böylece, yayl? ve yays?z (parmakla ve m?zrapla çal?nan) telli sazlar?n atalar? olan Kopuz do?mu?tur. Kopuzun gövdesi daha sonralar? su kaba?? yerine armudi ?ekilde çe?itli a?açlardan oyularak yap?lm??, üzerine yine deri gerilmi?, uzun y?llar kullan?lm??, zaman içerisinde derinin yerini a?aç gö?üs, at k?l? ve kiri? tellerin yerini ise, metal teller alm??t?r.

Kopuz, Asyadan sonra en çok Anadolu ve Rumeli’de benimsenmi?tir. Kopuz’un yap?s?nda zaman içerisinde meydana gelen de?i?im ve geli?imler, onun Anadolu topraklar?na yay?l???n? ve çok eski zamanlardan gelen bir çalg? oldu?unu da ortaya koymaktad?r. Anadolu sazlar?ndaki bu adlamalar?n tarihsel geli?imini incelerken, yararlan?lan önemli kaynaklar?n ba??nda, halk ozanlar?n?n ?iirleri gelmektedir. Yunus Emre (XIII.yy)’den ba?layarak, kopuz, çe?te (?e?tar-alt?telli), tanbura, cura, saz, ba?lama, çögür gibi adlar?n, s?kça bu metinlerde geçti?i görülür. Kaygusuz Abdal (XIV.yy), Pir Sultan Abdal (XVI. yy), Kazak Abdal (XVI.yy), Köro?lu (XVI.yy), Karacao?lan (XVII.yy), Dadalo?lu (XIX.yy), Dertli (XIX.yy), A??k Veysel (XX.yy) gibi daha pekçok ozan, hayatlar?n? payla?an bu sad?k dost için, ?iirler söylemi?lerdir.

Anadolu’da kopuzdan sonra, tanbura tipli çalg?lar?n genel ad? olarak kullan?lan terimler „saz“ ve „ba?lama“d?r. Aslen Farsça olan ve Fasça’dan Türkçeye geçen „saz“ terimi, halk sanatç?lar?n?n ?iirlerinde söylerken çald?klar? telli çalg?n?n genel ad?d?r. ??te bundan dolay? a??klara „saz ?airi“, yaratt?klar? edebiyata da „a??k edebiyat?“ denilmektedir. Yap?lan ara?t?rmalara göre 17.yüzy?ldan itibaren kopuz ad? yava? yava? unutulmu? ve yerine „BA?LAMA“ deyimi kullan?lmaya ba?lanm??t?r. Baz? kaynaklar? inceleyecek olursak; Anadolu’da, ba?lama ailesi çalg?lar?n, ola?anüstü bir çe?itlilik sunmas? ve hemen her yörede kullan?lmas?, çalg?n?n “yerli”li?i ad?na önemlidir. Anadolu sazlar?nda, bu türden çalg?lar?n adland?r?lmas?nda, farkl? yöntemler uygulanm??t?r. Sözgelimi tel say?s?na göre, boyuta göre, çal?nd??? akorda ve hatta çal?nd??? yere göre yap?lan adland?rmalar yayg?nd?r. Önceleri “ikitelli”den “onikitelli”ye kadar de?i?en ve tel say?lar?na göre yap?lan adlaman?n yerini, giderek çalg?n?n boyuna, çal?nd??? akorda yada çal?nd??? yere göre yap?lan adlaman?n ald??? görülür. Sözgelimi cura, ?r?zva, ba?lama, bozuk, tanbura, çö?ür, divan saz?, meydan saz? gibi adlar, bu dönü?ümün tipik örnekleridir. Ba?lama, bozuk gibi adlar, hem özel bir tür, hem de bir akort bildirmektedir. Divan saz?, meydan saz? gibi örnekler, çalg?n?n, mekansal büyüklü?üne de ça?r???m yapan adlamalara örnektir.

Ba?lama benzeri çalg?lar?n günümüzde yayg?n oldu?u bölgelere bak?ld???nda, bunlar?n antik dönemlerdeki da??l?mla hemen hemen örtü?tü?ünü görmekteyiz. Tarihsel geli?menin etkileriyle yay?lman?n yönünün, daha çok do?udan bat?ya do?ru oldu?u söylenebilir. Özellikle lut – lavta türlerinin, Avrupa Ortaça? ve Rönesans müziklerinde önemli bir rol üstlendi?i görülüyor.

Bugün, ba?lama benzeri çalg?lar?n hala oldukça geni? bir ülkeler co?rafyas? içinde kullan?l?yor oldu?unu görüyoruz. Uzakdo?udan Asya kültürlerine, ortado?udan Anadolu’ya, Balkanlardan Akdeniz kültürlerine hatta Latin kültürlerine dek, çok de?i?ik form, ölçü ve adlar alt?nda kullan?lan ba?lama benzeri çalg?lar?n, farkl? kültürlerden insanlarla olan ili?kisinin daha uzun y?llar, geli?erek devam edece?i görülmektedir. Halk müzikleri içinde de ço?u ülke için, bu aileden çalg?lar, vazgeçilmez bir de?er ta??maktad?r.

Ba?lama tek ba??na çal?n?p söylenen bir enstrüman olmakla beraber, di?er çe?itlerinin (Meydan saz?, divan, tanbura, ba?lama, çö?ür, bozuk, cura vs. gibi) biraraya gelmesiyle adeta büyük bir orkestray? olu?turmaktad?r.
Ba?laman?n ses sahas? 2,5 oktav olup, ses taplosu üzerine yap??t?r?lan ilave perdeler ile ses sahas? 3 oktava ç?kar?labilir.

Ba?lama ailesi sazlar?n? büyükten küçü?e a?a??daki gibi s?ralayabiliriz.

MEYDAN SAZI: Meydanlarda çal?nmas?ndan dolay? Meydan Saz? denilmistir. 12 teli bulunmas? nedeniyle baz? yörelerde 12 telli sazda denilmektedir. Meydan saz? ba?lama ailesinin en büyük saz?d?r. La sesine akort edilir. Form boyu 52,5cm, sap boyu 70cm, tel boyu 112cm, form eni ve derinli?i 31,5cm dir. En ince teli 0,35 – 0,40 numarad?r. Ço?unlukla kal?n bam telleri kullan?l?r.

D?VAN SAZI: Meydan saz?ndan biraz daha küçüktür. Dokuz telli yada yedi telli olarak kullan?labilir. Meydan saz?ndan dört ses daha tiz akort edilir. Form boyu 49cm, sap boyu 65cm, tel boyu 104cm, form eni ve derinli?i 29,5cm dir.

ÇÖ?ÜR: Divan saz?na yak?n büyüklükte 9 ile 6 tel tak?lmakta ve 15 kadar perdesi bulunmaktad?r. Akordu alt iki tel(La), orta iki tellerin birisi(La) di?eri ise(Re), üst teller ise(Sol) sesine akort edilir. Çö?ür ile; Nefes, Ayin ve Semai gibi havalar çal?n?r. Bugün daha çok curas? kullan?lmaktad?r. Çö?ür Curas?, çö?ürün bir oktav daha tizi ve küçü?üne denir.

BA?LAMA: Kendi ad?n? alan ailenin temel saz?d?r. 17-24 perdesi vard?r. Meydan saz?ndan bir oktav, Divan Saz?ndan ise be? ses daha tizdir. 6-9 tel tak?l?r. Alt telleri(La) sesine akort edilir. Düzen de?i?ikliklerinde orta ve üst tellerin akortlar? de?i?tirilir. Form boyu 42cm, sap boyu 55cm, tel boyu 88cm, form eni ve derinli?i 25cm dir.

BOZUK: 15-18 perdesi vard?r. Üçerli gruplar halinde 9 tel tak?l?r. Ba?lama ebatlar?ndad?r. Ortaya iki s?rma ve bir ince çelik tel, üste ve alta ise birer kal?n s?rma ve iki?er çelik tel tak?l?r. S?rma teller çelik tellere göre bir oktav daha pest akort edilir.

Genellikle Güney ve Ege yörelerimizde bozuk olarak bilinir ve çal?n?r. Bozuk düzeni oldukça yayg?nd?r. Akortlar? ise alt(La), Orta(Re) ve üst (Sol) seslerine düzenlenir.

A?IK SAZI: A??klar?n ( Halk Ozanlar?n?n ) çalm?? olduklar? ba?lamaya a??k saz? denilmekdetir. Normal ba?lamaya göre sap? daha k?sad?r. 13-15 perdesi vard?r. Dip perdesi (Re) de?il Do’dur. 6-9 telli olarak kullan?l?r.

TANBURA: Ba?lamadan daha küçüktür. Divan saz?ndan bir oktav tizdir ve divan saz?n?n curas? olarak bilinir. Ba?lamadan da dört ses daha tizdir. Alt(Re) orta(Do) seslerine akort edilir. Form Boyu 38cm, sap boyu 50cm, tel boyu 80cm, form eni ve derinli?i 22.8cm dir.

CURA: Ba?lama ailesinin en küçük saz?d?r. 7-16 perdesi 3-6 teli bulunmaktad?r. Genellikle alt? tellidir.Üç tek telli veya allta iki, ortada iki, üstte ise tek telli olanlar?n?n yan? s?ra iki telli olanlar?da vard?r. Ba?lama ve Bozuk düzenlerine akort edilir. ?ki telinin akort düzeni alt tel(La) üst tel(Re) dir.

BA?LAMA CURASI: La sesine akort edilir. Ba?lamadan bir oktav tanburadan ise be? ses tizdir. Form boyu 26,5cm, sap boyu 35cm, tel boyu 56cm, form eni ve derinli?i 15,5cm dir.

TANBURA CURASI: Re sesine akort edilir. Tanbura’dan bir oktav, ba?lama curas?ndan dört ses daha tizdir. Form boyu 22,5cm, sap boyu 30cm, form eni ve derinli?i 13,5cm dir.

Kaynak: Cafer Aç?n(?.T.Ü-Enstrüman yap?m bölümü ba?kan?)

www.sahinaydin.com

Comments are closed.

line
Copyright © 2011· Ozan Müzik Evi | Alle Rechte vorbehalten